Dodenherdenking 2005

Vier mei 2005 is een trieste dag. Dikke wolken houden de zon weg en vette druppels kondigen een volgende bui aan.
In de parochiekerk van Beneden Leeuwen is Dodenherdenking. De kerk, voller dan een doorsnee zondag, maar met nog veel lege plaatsen herbergt een gemengd publiek. 

Zestig jaar na oorlog

Het is zichtbaar dat het zestig jaar na het einde van de oorlog is. Grijs haar overheerst, van een oude moeder in rolstoel tot heren in hun beste pak en met stropdas. De sfeer is ernstig, de kerk stil. De indertijd nog jonge broertjes en zusjes van de gevallenen hebben nu zelf een heel leven achter zich, met de wederopbouw, het ijzeren gordijn, de welvaartsstaat en de Europese eenwording in een dorpje waarin door hard werken de armoede van de crisis en oorlogsjaren omgebogen wordt in een stukje welvaart. Maar de gedachten zijn toch vooral bij de grijze, angstige oorlogsjaren.

Beneden Leeuwen tijdens de oorlogsjaren. Thea van Dodewaard schetst een beeld. 

Beneden Leeuwen in de oorlog

De herdenking brengt de gevallenen terug bij het gezelschap in de kerk. Een verslag van de oorlog, zoals deze Beneden Leeuwen geraakt heeft. Evacuatie van Beneden Leeuwenaars in een vieze kolenboot die een vrouw zo aangrijpt dat ze overlijdt. Het eerste slachtoffer in een lange, trieste reeks. 

Jonge, dienstplichtige jongens die in de drie dagen durende slag op de Grebbeberg, hun leven geven. Wat een angst moeten hun ouders, broers, zussen, verloofden gehad hebben in de dagen dat ze de kanonnen hoorden bulderen. 

Stakingen en represailles

De stakingen van 1943 die Beneden Leeuwen treffen met wrede represailles. Tientallen stakers worden voor wrede verhoren op het gemeentehuis opgepakt. Dertig mensen ter dood veroordeeld. Een jonge fabrieksdirecteur die de verantwoording naar zich toe trekt. Het kost hem zijn leven maar 25 doodvonnissen worden omgezet in concentratiekampstraffen.

De vliegende bommen, bedoeld om Engeland op de knieën te krijgen, maar die, ver voor ze de bestemming bereiken, hele gaten in het dorp slaan.

Betsy van der Eijk was bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog vier jaar. Bij de slag op de Grebbeberg verloor haar negentienjarige broer Jo het leven. In 1944 verloor ze haar moeder door een verdwaalde Duitse granaatscherf. Haar dit jaar overleden zus Jaan stelde deze gebeurtenissen op papier. Hier leest Betsy tijdens de Dodenherdenking het verslag van Jaan. Een aangrijpend verhaal van verdriet en zinloos verlies.

Dorp in de frontlijn

Dan, na een mislukte poging van de geallieerden om de Rijn over te steken, wordt Beneden Leeuwen frontgebied. Duitsers aan de andere kant van de Waal die op militaire doelen in Maas en Waal schieten, maar vooral onschuldige burgers raken. Een moeder die op weg naar haar hoogzwangere oudste dochter de dood vindt door een granaatscherf, een op het kerkplein spelend kind treft hetzelfde lot evenals een gezin als hun huis door een granaat getroffen wordt.

Het trieste einde van de lijst vormen de slachtoffers van de concentratiekampen. Van de honger gestorven, vermist, dood.

Een klein dorpje aan de rivier gevangen in de verschrikkingen van de oorlog. Moed, heldendom, lijden en vooral veel, onvoorstelbaar veel, zinloos leed. De kerk is stil.

Herdenking bij monument op kerkhof

Na de herdenking in de kerk een stille tocht naar het oorlogsmonument op het kerkhof. Kranslegging, de "Last Post", het Wilhelmus. De voorzitter van het Comité voor de herdenking van 4 mei, vraagt mee te zingen, maar je hoort vooral het zingen van de vogels. Ik zie lippen bewegen, maar na zestig jaar zijn de herinneringen nog steeds zo levend, dat de klanken niet willen komen.

Bij de herdenking in de kerk zong het kinderkoor: "Het zijn de kleine dingen die het doen." Misschien is dit stille Wilhelmus, als teken van  verdriet en gemis, wel het "kleine ding" dat er op 4 mei toe doet. 

Het oorlogsmonument met de zojuist gelegde kransen. Op de zwarte plaat de namen van de 31 oorlogsslachtoffers in Beneden Leeuwen. 
(De namen op de zwarte gedenkplaat zijn te lezen op de detailfoto van de plaat onderaan op deze pagina.)

 

Stille tocht naar het Oorlogsmonument op het kerkhof. Vooral veel familieleden en bekenden van de gevallenen. Tijdens de oorlog kinderen of jonge mensen, nu overheerst vooral het grijze haar.

 

De verkennerij draagt de kransen tijdens de Stille tocht. 

 

Het kruisbeeld op het oorlogsmonument in Beneden Leeuwen. In de voet van het kruisbeeld de namen van Willie van Eldijk en Jo van der Eijk die beiden op 13 mei 1940 vielen tijdens de slag op de Grebbeberg. (Hieronder een detail van de inscriptie.)

 

Gevallenen op de Grebbeberg

 

De gedenkplaat met de namen van de 31 gevallenen op het oorlogsmonument in Beneden Leeuwen. (Dertig tijdens de Tweede Wereld Oorlog, één gedurende de acties in Indonesië)